Sign in to follow this  
Followers 0
Apostolis

...Και με φως και με θάνατον ακαταπαύστως

1 post in this topic

Στην σελίδα:

http://www.eens-congress.eu/?main__page=1&...Congress_id=113

υπάρχει μία ανάλυση των στίχων του Ανδρέα Κάλβου:

" Ο ήλιος κυκλοδίωκτος,

ως αράχνη μ εδίπλωνε

και με φως και με θάνατον

ακαταπαύστως."

από τους οποίους πήρε το όνομα της η παράσταση του Νταλάρα στο Μέγαρο Μουσικής το 1994.

Ο επόμενος σταθμός στην έρευνά μας είναι ο Κάλβος, ο ποιητής των αντιφάσεων. Για λόγους συντομίας θα επιλέξομε το πιο διάσημο παράδειγμα σημασιακής αντίφασης, που εμπεριέχεται στην ακόλουθη στροφή:

   Ο ήλιος κυκλοδίωκτος,

   ως αράχνη μ εδίπλωνε

   και με φως και με θάνατον

   ακαταπαύστως.

   (Η ΛΥΡΑ, ωδή 3: «Εις θάνατον», στροφή κ΄, στίχ. 97-100)

Η εικόνα είναι δισδιάστατη. Η μία διάσταση παραπέμπει σε μια καθημερινή φυσική εμπειρία, του ήλιου που «τυλίγει» τον άνθρωπο με τις ακτίνες του: «ο ήλιος μ εδίπλωνε με φως». Το αντικείμενο αναφοράς προικίζει την εικόνα με μια σειρά θετικές συνδηλώσεις: κατάσταση ευφορίας.

Η άλλη διάσταση παραπέμπει, μέσω της μεταφοράς και της παρομοίωσης, σε μια εντελώς διάφορη εμπειρία, της αράχνης που τυλίγει και ακινητοποιεί το θύμα της πλέκοντας γύρω του τον αόρατο ιστό της:

   «κυκλοδίωκτος ως αράχνη μ εδίπλωνε με θάνατον».

Η εικόνα αυτή, από το μικρόκοσμο της φύσης, υποδηλώνει την παραπλανητική «κυκλωτική» κίνηση και τη θανάσιμη παγίδευση του ανύποπτου θηράματος, δηλ. μια κατεξοχήν δύσφορη κατάσταση.

Οι δυο αντίθετες καταστάσεις συνυπάρχουν ως διπλή διάσταση της ίδιας εμπειρίας. Ώστε, η έκφραση «και με φως και με θάνατον» είναι αντιφατική, συνδέει δυο όρους ασυμβίβαστους, σύμφωνα με την τυπική λογική. Η αντίφαση επαληθεύεται από την πρακτική και πνευματική εμπειρία του αναγνώστη. Ο ήλιος ως η κατεξοχήν φυσική πηγή του φωτός είναι, κατ αναγκαία συνέπεια, και η πηγή της ζωής˙ γι αυτό και μέσα στην παγκόσμια συμβολική παράδοση σημασιοδοτείται θετικά, συνδέεται με το αγαθό και αντιπαρατίθεται στο κακό. Ταυτόχρονα εμφανίζεται ασύμβατος προς το σκοτάδι και το θάνατο, που σημασιοδοτούνται αρνητικά, ως αναίρεση του φωτός και της ζωής.

Η αντίφαση λοιπόν έγκειται στο γεγονός ότι τόσο στην πρακτική όσο και στη νοητική εμπειρία, ο ήλιος, οι ιδιότητες και η λειτουργία του πάνω στη φύση και τον άνθρωπο εμφανίζονται ―και σημασιοδοτούνται― ως απόλυτα θετικές. Έτσι, η παραβολή του ήλιου με αράχνη-κυνηγό που παγιδεύει ύπουλα και σκοτώνει τον άνθρωπο-θήραμα έρχεται σε σύγκρουση με την κοινή εμπειρία, καθώς αποδίδει στον ήλιο διπλές και ασυμβίβαστες λειτουργίες, φανερές και άδηλες, θετικές (ζωή) και αρνητικές (θάνατος).

Η εικόνα δεν τοποθετείται στο επίπεδο της σχηματολογίας αλλά της ποιητικής μυθολογίας. Ο ήλιος εμφανίζεται ως κοσμολογική αρχή, πηγή της ζωής και του θανάτου και μάλιστα με μια «δίμουρη» πρακτική: από τη μια εμφανίζεται φωτεινός, ιλαρός, ευεργετικός, ζωηφόρος κι από την άλλη φέρνει το θάνατο, παγιδεύοντας, κατά κάποιο τρόπο ―σαν αράχνη με τον αθέατο ιστό της― τα ανύποπτα θύματά του. Κι αυτό, με τη σειρά του, παραπέμπει στον «παλιό δόλο των θεών», δηλ. σε μια από τις αρχέγονες πηγές του τραγικού. Κι εδώ είναι το δεύτερο σημείο που αξίζει να προσέξομε. Η ιδέα του «δόλου των θεών», που εξαπατώντας τον ήρωα τον οδηγούν στον αφανισμό, αντλεί τη σημασία της και την τραγικότητά της, από μια ορισμένη μυθικοθρησκευτική ιεράρχηση: την απόλυτη προτεραιότητα του αντικειμενικού Κόσμου και των αξιών του. Δεν μπορεί λ.χ. να λειτουργήσει αν ο θάνατος λογαριάζεται ως λύτρωση από το βάρος ενός απατηλού κόσμου και επιστροφή σ έναν κόσμο άλλο, πνευματικό, αληθινό, κ.τ.ό. Γιατί τότε ο θάνατος σημασιοδοτείται ως ευεργεσία και όλοκληρο το σημασιακό σύστημα στο οποίο στηρίζεται η εικόνα: ήλιος-αράχνη καταρρέει.

Μέσα στη νεοελληνική ποιητική μυθολογία, λαϊκή και λόγια, ο κόσμος εμφανίζεται ενιαίος και αράγιστος. Η γη είναι παράδεισος, ο άνθρωπος βιώνει τις ζωικές αξίες με μια αίσθηση ενδοκοσμικής αθανασίας. Εδώ δεν υπάρχει χώρος για μεταφυσική θεωρία θανάτου. Ο θάνατος μόνο ως άρνηση του αγαθού της ζωής μπορεί να νοηθεί. Πάνω σ αυτές τις προϋποθέσεις οικοδομείται η παραδοσιακή τραγική αντίληψη ζωής, που υπόκειται στην εικόνα του ήλιου-αράχνης. Η ίδια η υπέρτατη κοσμική αρχή, πηγή της ζωής και ορατή εγγύηση της αφθαρσίας του Κόσμου, υφαίνει, ταυτόχρονα με τη ζωή, και το θάνατό μας, όχι με άλλες, μα με τις ίδιες, θετικές, ιδιότητες και λειτουργίες της (εικονιστική ταυτότητα ακτίνες φωτός = ιστός αράχνης).

Ερατοσθένης Γ. Καψωμένος

Share this post


Link to post
Share on other sites
Guest
You are commenting as a guest. If you have an account, please sign in.
Reply to this topic...

×   You have pasted content with formatting.   Remove formatting

×   Your link has been automatically embedded.   Display as a link instead

Loading...
Sign in to follow this  
Followers 0